Δόκιμοι όροι αναπηρίας

Η δομική προσέγγιση που επιχειρούμε στον «Δημοσιογραφικό Οδηγό για θέματα αναπηρίας» στόχο έχει την αντιμετώπιση της άγνοιας, της αμηχανίας των ψευδών αναπαραστάσεων των ΜΜΕ, την απαλοιφή παραδειγμάτων προσβλητικής αντιμετώπισης των θεμάτων της αναπηρίας και λανθασμένων κριτηρίων στην επιλογή θεμάτων και προσώπων. Οδηγίες άμεσης χρήσης που έχει συμπυκνώσει και απλοποιήσει ο παραολυμπιονίκης Σάκης Κωστάρης, υπεύθυνος δημοσίων σχέσεων της Ελληνικής Παραολυμπιακής Επίτροπής, παραθέτουμε στη συνέχεια:

Όταν συζητάτε, παίρνετε συνέντευξη ή έρχεστε σε επαφή με έναν άνθρωπο με αναπηρία, χρήσιμο είναι να γνωρίζετε ότι:

• Πρώτα να αναφέρετε το πρόσωπο και μετά την αναπηρία (π.χ. ο κύριος Τάδε με τετραπληγία και όχι ο τετραπληγικός κύριος Τάδε).

• Συμπεριφερθείτε φυσιολογικά, μην «παρακολουθείτε» κάθε λέξη ή κάθε κίνησή σας για να μην κάνετε λάθος. Μη νιώθετε αμηχανία όταν χρησιμοποιείτε κάποιες εκφράσεις, όπως «θα δούμε» όταν απευθύνεστε σε άτομο με προβλήματα όρασης ή «η απόσταση είναι πέντε λεπτά περπάτημα», όταν απευθύνεστε σε άτομο που χρησιμοποιεί αμαξίδιο.

• Μη χρησιμοποιείτε επ’ ουδενί συναισθηματικά φορτισμένο λεξιλόγιο, όπως «τραγικό», «θύμα», «καθηλωμένος σε αναπηρικό αμαξίδιο». Αποφεύγετε πλήρως υπερθετικούς χαρακτηρισμούς όπως «ήρωες της ζωής», «άτομα με εξαιρετικές ικανότητες» κ.ο.κ.

• Μη σπεύσετε να βοηθήσετε τον άνθρωπο με αναπηρία πριν ρωτήσετε εάν είναι απαραίτητη η βοήθειά σας. Είναι πλήρως αποδεκτό να προσφέρετε βοήθεια, και εάν είναι απαραίτητη θα σας δοθούν οδηγίες.

• Είναι ενδεδειγμένο να απευθύνεστε απευθείας στον άνθρωπο με αναπηρία, όταν συνομιλείτε μαζί του, όχι π.χ. στον συνοδό ή τον μεταφραστή του.

• Συνομιλήστε με κανονικό τόνο φωνής, αποφεύγετε να χρησιμοποιείτε απλοποιημένη ή συγκαταβατική γλώσσα, ωσάν να απευθύνεστε σε παιδί.

• Μη δείχνετε και μην έχετε νευρικότητα. Έχετε υπομονή, όταν κάποιοι άνθρωποι με αναπηρία χρειάζονται λίγο περισσότερο χρόνο για να δράσουν αυτόνομα.

Αποδεκτές-μη αποδεκτές εκφράσεις

Εστιάζοντας στο θέμα της ορολογίας, παραθέτουμε λίστα αποδεκτών-μη αποδεκτών εκφράσεων στον παρακάτω πίνακα:

Χρησιμοποιήστε:

• Άτομο με αναπηρία

• Άτομα με κινητική αναπηρία

• Αθλητές χωρίς αναπηρία

• Άτομα με αναπηρία

• Ολυμπιακοί-Παραολυμπιακοί Αγώνες/Αθλήματα

• Άτομα με πρόβλημα όρασης ή τύφλωση

• Άτομο με νοητική καθυστέρηση

• Άτομο με εγκεφαλική παράλυση

• Περιγράφοντας την αναπηρία π.χ. άτομο με ακρωτηριασμό

• Ο Τάδε είναι άτομο με…(ακολουθεί η …συγκεκριμένη αναπηρία)

• Χρησιμοποιεί αμαξίδιο

• Χρήστης αναπηρικού αμαξιδίου

• Άτομο με κινητική αναπηρία

• Άτομο με κινητικό περιορισμό

• Αναπηρία

Αποφύγετε:

• Ανάπηρο άτομο

• Άτομο με ειδικές ανάγκες (εάν και χρησιμοποιείτο στο παρελθόν σήμερα θεωρείται εσφαλμένο)

• Οι κινητικά ανάπηροι

• Οι σωματικά ανάπηροι

• Κανονικοί αθλητές

• Άτομα με αναπηρίες (χρήση πληθυντικού μόνο όταν το άτομο έχει πολλαπλές αναπηρίες)

• Ειδικοί – Κανονικοί Αγώνες/Αθλήματα

• Αόμματοι, στραβοί

• Καθυστερημένος/Καθυστερημένο άτομο

• Σπαστικός/σπαστικό άτομο

• Παραμορφωμένος, ελλειμματικός, κουτσός

• Πάσχει από…Υποφέρει από

• Καθηλωμένος σε αναπηρικό αμαξίδιο

• Σακάτης, σακαταμένος, τραυματισμένος

• Ασθένεια, αρρώστια, πρόβλημα

Δύο όροι ψευδείς που μοιάζουν αληθείς

Θα επιμείνουμε λίγο περισσότερο σε δύο σημεία από την στήλη «Αποφύγετε», διότι αποτελούν εξαιρετικά διαδεδομένες δημοσιογραφικές εκφράσεις, όταν παρουσιάζονται θέματα αναπηρίας.

Ο όρος «άτομο με ειδικές ανάγκες» που χρησιμοποιείται στην συντριπτική πλειονότητα παρουσίασης θεμάτων αναπηρίας, επί της ουσίας είναι κενός περιεχομένου. Είναι το ίδιο παράλογος με τον όρο «άτομο με ειδικές ικανότητες», που είναι ο χαρακτηριστικότερος από τους λανθασμένους όρους «θετικής υπερβολής».

Ωστόσο ο όρος στο σύνολό του μπορεί να μη σημαίνει τίποτα (γι’ αυτό και δε χρησιμοποιείται πουθενά στον κόσμο, με εξαίρεση τη χώρα μας), αλλά σημαίνουν πολλά απομονωμένες οι δύο τελευταίες λέξεις του. «Ειδικές ανάγκες» είναι οι ανάγκες που δημιουργούνται, όταν σε έναν άνθρωπο δεν προσφέρονται οι δυνατότητες να ασκήσει βασικά δικαιώματα και να απολαμβάνει στοιχειώδη κοινωνικά αγαθά. Για παράδειγμα, ένας άνθρωπος με προβλήματα ακοής, όπως όλοι οι άνθρωποι, έχει την βασική ανάγκη της εκπαίδευσης που αποτελεί βασικό κεκτημένο δικαίωμα.

Η ανάγκη «βαπτίζεται» ειδική, όταν τα άτομα με προβλήματα ακοής δεν έχουν στη διάθεσή τους απαραίτητους μηχανισμούς (διερμηνείς νοηματικής κ.ο.κ.) και συνεπώς δεν υπάρχει η κάλυψη των εν λόγω αναγκών. Εάν ήταν διαθέσιμοι οι μηχανισμοί και τα εργαλεία, η ανάγκη θα παρέμενε βασική.

Αντίστοιχα παραδείγματα μπορούν να διατυπωθούν εκατοντάδες σε διαφορετικούς τομείς. Μεγαλύτερη σημασία έχει να καταλάβουμε ότι ο όρος «άτομα με ειδικές ανάγκες» υποδηλώνει ότι οι άνθρωποι με αναπηρία έχουν διαφορετικές βασικές ανάγκες απ’ αυτές του υπόλοιπου πληθυσμού. Αυτή η αντίληψη φυσικά δεν ανταποκρίνεται στην αλήθεια και παράλληλα είναι άκρως υπονομευτική. Εξάλλου ο ίδιος ο κεντρικός φορέας εκπροσώπησης των ΑμεΑ (ΕΣΑμεΑ) έχει απορρίψει τον όρο, ως παρωχημένο. Αναγκαίο συνεπώς είναι οι Έλληνες δημοσιογράφοι να σεβαστούν εμπράκτως το δικαίωμα των πολιτών με αναπηρία στον αυτοπροσδιορισμό. Αυτό και μόνο αρκεί.

Η έκφραση «καθηλωμένος σε αναπηρικό αμαξίδιο» είναι βαθιά δηλωτική όλων των χρόνια ριζωμένων στερεοτύπων σχετικά με την αναπηρία. Είναι ενδεικτικότατη της παντελούς αδυναμίας του δημοσιογράφου να κατανοήσει με όρους αλήθειας τον άνθρωπο με αναπηρία. Υποδηλώνει την υποσυνείδητη πεποίθησή του ότι η αναπηρία είναι συνώνυμη της δυστυχίας.

Δεν είναι έκφραση ατυχής, αλλά έκφραση ψευδής. Δεν είναι διαστρέβλωση της αλήθειας, αλλά αντιστροφή της αλήθειας! Το αναπηρικό αμαξίδιο δεν είναι καθήλωση και αδυναμία (όπως το αντιλαμβάνεται ο δημοσιογράφος) αλλά εργαλείο μετακίνησης, δύναμη. Ο τετραπληγικός ή παραπληγικός δεν είναι άνθρωπος «καθηλωμένος σε αναπηρικό αμαξίδιο», αλλά θα ήταν «καθηλωμένος», εάν εστερείτο το αναπηρικό αμαξίδιο. Η κατανόηση της παραπάνω αλήθειας και μόνο, είναι η κατανόηση της ουσίας όλου του Οδηγού.

ΠΗΓΗ